پـرثوه

نقش شير دال در ايران - احمدرضاسالم

لغت نامه ي دهخدا ، دال را عقاب معنا نموده و واژه نامه هاي باستان شناسي ، شير دال را به شكل Griffin ضبط كرده و در ذيل آن نوشته اند : جانوري افسانه اي كه سر و بالي عقاب مانند و بدني شير گونه دارد . بنابراين شير دال جانوري خواهد بود كه از شير و عقاب تركيب يافته و نماد قدرت اين دو خواهد بود .

نقش شير دال در ايران ، لااقل از نيمه ي دوم هزاره ي يكم پيش از ميلاد بسيار رايج بوده و به فراواني بر روي آثار اين دوره مشاهده مي گردد . از جمله بر روي اشيايي كه از پازيريك ، جنوب سيبري ، محلي كه قديمي ترين فرش دنيا كه به دست هنرمندان ايراني روزگار هخامنشيان بافته شده بود ، كشف گرديد ، و مهرهايي كه از روزگار آشوريان مربوط به هزاره ي نخست پيش از ميلاد مي باشد .

در دوران هخامنشيان و از جمله بر روي غلاف يكي از سربازان هخامنشي در بارعام تخت جمشيد ، بر روي چند شيء مكشوفه از زيويه و اشياي فلزي به دست آمده در جيحون نيز قابل مشاهده است .

در دوره ي پارت ها نيز اين نقش بر روي برخي ظروف مشاهده است . دياكونف در كتاب اشكانيان در بيان نقوش برخي از ظروف كشف شده از مهرداد كرت و نسا به نقش گريفين بر روي آن ها اشاره مي كند . و ادامه مي دهد : دال ، جانوري افسانه اي است كه تن شير و سر و بال عقاب و گوش اسب دارد .

اما عمده ي حضور اين نگاره تا كنون در دوره ي ساساني مشاهده شده است ؛ از جمله پيكره اي از اين جانور كه هم اكنون در موزه ي بريتانيا نگه داري مي گردد و گفته شده كه در نزديكي رود هيرمند افغانستان يافت شده است . همچنين دو پايه ي برنزي كه به موزه ي متروپليتن نيويورك انتقال يافته است . اين پايه هاي تخت شباهت بسيار زيادي با پايه هاي تخت روزگار ساسانيان دارد .

گيرشمن در كتاب هنر ايران در دوره ي پارت و ساساني ، ضمن نمايش تصويري از اين نمونه پايه ي تخت ، آن را در رديف شاهكارهاي هنر ساساني به شمار مي آورد و نيز در جايي ديگر نقش يك بافته ي ابريشمين كه تصوير يزدگرد سوم را در حالي كه بر روي شير دالي سوار است و به دفع شير دال ديگري مي پردازد ، آورده است .

در موزه ي ارميتاژ روسيه ، بخش هنر ايران نيز پايه ي تختي به شكل شيردال به نمايش گذاشته شده كه مربوط به سده ي چهارم ميلادي مي باشد .   

از ديگر نمونه هاي معرفي شده در اين موزه ، سر نقره اي يك شير دال است كه گفته شده احتمالا متعلق به سده ي هفتم ميلادي است .

اما نكته ي جالب توجه ، كشف يك شير دال در نيشابور است ؛ اخيرا يكي ديگر از نمونه هاي آن كه در روزگار ساسانيان به عنوان پايه ي تخت استفاده مي شده ، در جريان حفاري هاي غيرمجاز از قاچاقچيان اموال فرهنگي در يكي از روستاهاي جنوب غربي نيشابور به دست آمده كه اكنون در اختيار ميراث فرهنگي است .

( با تشكر از آقاي محمد اسماعيل اعتمادي )